Motto:

 "...ale Świętości nie szargać,
      bo trza, żeby święte były..."

         S. Wyspiański: "Wesele"

...  Kto Ty  jesteś ........  ???????

W Polsce ruszyła wielka debata nad postawami patriotycznymi dzieci i młodzieży, zainicjowana propozycją MEN wprowadzenia do szkół przedmiotu "Wychowanie Patriotyczne" a także zmianami w ceremoniale szkolnym.

W wypowiedziach posłów, w artykułach prasowych powtarza się cytat, często parafrazowany, z wiersza zwanego popularnie katechizmem polskiego dziecka.

Zanim przypomnimy tekst wiersza, przywołajmy sylwetkę jego twórcy, poety, dramaturga, publicysty - Władysława Bełzy.

• urodził się w Warszawie, 17 lat po powstaniu listopadowym,
• studiował literaturę w słynnej Szkole Głównej, będącej kuźnią polskich pozytywistów,
• zamieszkał w Poznaniu i tam redagował i współredagował czasopisma społeczne,
• był jednym z twórców teatru poznańskiego,
• założył Macierz Polską,
• był twórcą i współpracownikiem czasopism dla dzieci, m. in. "Promyka",
• za swą działalność został wydalony z zaboru pruskiego,
• zmarł we Lwowie w 1913r.

 Twórczość literacka W. Bełzy ze względu na brak większych walorów artystycznych nie wytrzymała próby czasu, ale jeden jego wiersz zrobił wielką patriotyczną karierę i zapewnił swemu twórcy miejsce w panteonie narodowych świętości. Jest to wiersz z tomiku " Katechizm polskiego dziecka " pt.

     "Wyznanie wiary dziecięcia polskiego"

 " - Kto ty jesteś?

        -   Polak mały.

   -  Jaki znak twój?

       -  Orzeł biały.

 -  Gdzie ty mieszkasz?

       -      Między swemi.

 - W jakim kraju?

        - W polskiej ziemi.

-   Czym ta ziemia?

       - Mą ojczyzną.

- Czym zdobyta?

      - Krwią i blizną.

 - Czy ją kochasz?

      - Kocham szczerze.

- A w co wierzysz?

 - W Polskę wierzę.

- Czym ty dla niej?

      - Wdzięczne dziecię

- Coś jej winien?

      - Oddać życie."

Zanim, włączając się w zasadniczy nurt narodowej debaty nad systemem wartości przekazywanych młodym generacjom i roli w nich patriotyzmu, ocenimy współczesną wartość wiersza i znajdziemy, bądź nie znajdziemy dlań miejsce w kanonie treści nauczania, odczytajmy zawarte w nim przesłanie.

Wiersz ukazał się we Lwowie, w tomiku wydanym w 1900r. Zabory trwały już ponad sto lat i piąte pokolenie Polaków rodziło się w zniewolonej Polsce, w trzech różnych wrogich organizmach państwowych. Kwestia narodowej identyfikacji stawała się najważniejszą dla podtrzymania tożsamości i podstawowego bytu narodu.

W wierszu znajdziemy wiele sygnałów świadczących o tym, że miał pełnić rolę rytualno-inicjacyjną, wprowadzającą w narodową wspólnotę i  eksponującą rodzaj więzi z nią a także kodeks praw i obowiązków. Zwróćmy też uwagę na dekalogową formę wiersza. Oto mamy w odpowiedziach bohatera utworu, małego Polaka, sformułowane 10 przykazań kodeksu polskiego patriotyzmu.

Najważniejszymi przesłankami prowadzącymi do takiego wniosku są: tytuł wiersza - wyznanie wiary towarzyszy przecież ceremonii chrztu, najważniejszemu obrzędowi chrześcijańskiemu wprowadzającemu do wspólnoty wyznawców, oraz. krótkie, nakazowe formy odpowiedzi. 

Jaki zespół wartości przyjmuje, a w następstwie przyjęcia kanalizuje w swej narodowej inicjacji, przystępujący do wspólnoty? Jaki zespół kryteriów decyduje o tożsamości narodowej i czy współcześnie obowiązuje w powszechnym odczuciu ?

1.  Zadeklarowane poczucie przynależności narodowej ("Kto ty jesteś? -Polak mały"),
2. Identyfikacja symboliczna ("Jaki znak twój? - Orzeł biały."),
3. Więź kulturowa ("Gdzie ty mieszkasz? - Między swemi."),
4. Więź terytorialna ("W jakim kraju? - W polskiej ziemi"),
5. Rodowód ("Czym ta ziemia? - Mą ojczyzną"),
6. Wspólna przeszłość i dokonania przodków ("Czym zdobyta? -  Krwią i blizną."),
7. Miłość i wiara - więzi emocjonalne ("Czy ją kochasz? - Kocham szczerze."),
8. Wiara w wartość państwowości ("A w co wierzysz? W Polskę wierzę."),
9. Obowiązek wdzięczności wobec ojczyzny (" Czym ty dla niej? - Wdzięczne dziecię"), 
10. Potrzeba ofiary ("Coś jej winien? - Oddać życie.").

.Zastanówmy się, czy w zupełnie zmienionej sytuacji politycznej, po upływie wieku, przykazania kodeksu mają jeszcze jakąś wartość dla Polaków. Nie odnosimy się tutaj do form językowych użytych w wierszu, odbieranych współcześnie jako nieco archaiczne (zdobyć coś krwią i blizną, wdzięczne dziecię itp.), ale do ich pól semantycznych.

Kto jest Polakiem?  

Na podstawie wyników badań prowadzonych w roku 1988 i po raz drugi w 1998 nad kryteriami narodowej tożsamości w zbiorowości o tych samych etnicznych korzeniach¹, wyodrębniono następujące kryteria tożsamości narodowej: więzi terytorialne, więzi biologiczne i rodowe, więzi historyczne, więzi kulturowe, zasługi dla Polski, samoidentyfikację, poczucie politycznej wspólnoty, wspólną religię. Pomimo dość zasadniczych zmian społecznych w Polsce wyniki badań nie uległy w ciągu dziesięciolecia większym zmianom.

.   Czy kryteria polskości zmieniły się od czasów W. Bełzy

i jego katechizmu młodego Polaka? 

1. Patrz: Ewa Nowicka: "Polskość niejedno ma imię. Kto jest Polakiem?"

(w) Kwartalnik Polonicum.Warszawa2006 nr 1